📌 Giriş:
Fransız İhtilali (1789-1799), Fransa'daki mutlak monarşinin devrilip yerine cumhuriyetin kurulması ve Katolik Kilisesi'nin ciddi reformlara gitmeye zorlanmasıdır. Milliyetçilik akımını ve Yakın Çağ'ı başlatmasıyla Dünya ve Avrupa tarihinde büyük bir dönüm noktası olmuştur. İhtilal, 1789'da başlayıp 1790'ların sonunda Napolyon'un yükselişi ve ülkenin başına geçmesiyle sona eren oldukça etkili ve günümüzde ders çıkarılması gereken tarihi bir olaydır. Bu dönemde Fransız vatandaşları, politik görüşlerinde kökten bir değişime gitmiş ve yüzyıllardır devam eden geleneksel monarşi ve feodal sisteme karşı çıkmıştır.
Ayaklanmanın başlangıç noktası, Fransız aristokrasisine ve eşi Kraliçe Marie Antoinette gibi kendisi de giyotinle idam edilen Kral 16. Louis'nin ekonomik ve ülke politikalarına duyulan huzursuzluktur. Fransız Devrimi sonrasında Fransa'da yaşanan "Terör Dönemi" ile ülkede büyük miktarda kan dökülmüş olsa da Fransız halkı bu devrimle birlikte modern demokrasinin ve kavramların temelini atmıştır. Fransız halkının yaptığı bu ihtilal, pek çok yönüyle kendinden sonraki yıllarda da etkisini göstermiş ve insanlık tarihinin dönüm noktalarından biri olmayı başarmıştır.
📌 Fransız İhtilali'nin Başlangıcı
18. yüzyılın sonlarında Fransa'nın Amerikan Devrimi'ne pahalıya mal olan katılımı, Kral 16. Louis ve eşinin savurgan harcamaları, gereksiz kamu harcamaları ile birleşince Fransa ekonomik iflasın eşiğine gelmişti. Kraliyet hazinesi tükenmiş; birkaç yıldır süren kötü hasat, kuraklık, büyükbaş hayvan hastalıkları ve hızla artan ekmek fiyatları gibi etkenler köylüler ve kent yoksulları arasında büyük bir huzursuzluğa yol açmıştı. Halk kendisinden ağır vergiler alıp karşılığında kendilerine hiçbir faydası dokunmayan rejime karşı çaresizliklerini ve kızgınlıklarını isyan edip grev yaparak ve etrafı yağmalayarak göstermeye başlamıştı.
1786 sonbaharında, Kral 16.Louis'nin mali işler sorumlusu Charles Alexandre de Calonne, aristokrat sınıfların artık muaf tutulmayacağı evrensel bir arazi vergisini içeren bir reform paketi önerdi. Bu reformlara destek toplamak ve giderek büyüyen aristokrat isyanının önüne geçmek için kral; 1614'ten beri ilk kez Fransa'nın din adamlarını, soylularını ve orta sınıfını temsil eden bir kurul olan Genel Meclisi toplantıya çağırdı.
Toplantının 5 Mayıs 1789'da yapılması planlanmıştı. Toplantıya kadar din adamları, soylular ve orta sınıfı temsil eden üç kamara, krala sunmak üzere şikâyet listeleri hazırlayacaktı. Oysa Fransa'nın nüfus yapısı meclisin son toplandığı tarih olan 1614'ten bu yana önemli ölçüde değişmişti. Üçüncü kamaranın orta sınıf üyeleri artık halkın %98'ini temsil ediyordu ancak yine de diğer iki kamaraya karşı azınlık durumundalardı.
Üçüncü Kamara, 5 Mayıs'taki toplantı öncesinde eşit temsil ve soylu vetosunun kaldırılması için destek toplamaya başladı. Başka bir deyişle, statüye göre değil nüfus çoğunluğuna göre oylama istiyorlardı. Her üç kamara da mali ve adli reformun yanı sıra daha temsili bir hükümet biçimine geçilmesini istiyordu. Ancak özellikle soylular geleneksel sistem sayesinde uzun süredir sahip oldukları ayrıcalıklardan vazgeçmek niyetinde değildi.
📌 Bastille Kalesi
12 Haziran'da Ulusal Meclis Versailles'da toplanmaya devam ederken, başkenti korku ve şiddet sardı. Parisliler her ne kadar kraliyet iktidarının sona ermesinden heyecan duysalar da yaklaşmakta olan bir askeri darbeye dair söylentiler dolaşmaya başlayınca paniğe kapıldılar. Halkın isyanı, 14 Temmuz'da isyancıların barut ve silahları ele geçirmek amacıyla Bastille Kalesi'ne saldırmasıyla doruğa ulaştı; birçok kişi bugün Fransa'da ulusal bir bayram olarak anılan bu olayı Fransız Devrimi'nin başlangıcı olarak kabul etmektedir.
📌 İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi
Ağustos sonunda Meclis, Jean-Jacques Rousseau gibi Aydınlanma düşünürlerinin felsefi ve siyasi fikirlerine dayanan demokratik ilkelerden oluşan İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesini kabul etti. Belge; eski rejim yerine fırsat eşitliği, ifade özgürlüğü, halk egemenliği ve temsili hükümete dayalı bir sistem taahhüt ediyordu.
Fransa'nın 3 Eylül 1791'de kabul edilen ilk yazılı anayasası, kralın veto yetkisine sahip olduğu ve bakanları atayabildiği anayasal bir monarşi kurdu. Ancak bu uzlaşma Maximilien de Robespierre, Camille Desmoulins ve Georges Danton gibi radikallerin hoşuna gitmemişti. Böylece bu isimler daha cumhuriyetçi bir hükümet biçimi ve 16. Louis'nin yargılanması için halk desteği toplamaya başladılar.
📌 Fransız İhtilali'nin Avrupa'daki Etkileri
Avrupa Devletleri, başlangıçta Fransa İhtilâli'ni bu ülkenin iç sorunu olarak yorumlamışlardır. Hatta, ihtilâl sonucunda Fransa'nın zayıf düşeceği tahmininde bulunmuşlar ve Fransa'yı kendi sorunlarıyla baş başa bırakmışlardır. Ancak, Fransız İhtilâli ve ihtilâlin getirdiği yeni ilkeler, Avrupa'nın monarşik düzenlerini tehdit etmeye başlayınca bu tavırlarından vazgeçmişlerdir.
Fransız İhtilâli sonucunda köylülerin derebeylik düzenini yıkması, tamamen özgür ve aynı zamanda emeklerinin karşılığını alacak şekilde
toprak sahibi olması, egemenliğin tanrısal bir nitelikten kurtarılarak dünyevi bir hale getirilmesi, burjuvazinin siyasal iktidarı ele geçirmesi, laik bir anlayışın benimsenmesi, medeni hukuk alanında önemli düzenlemelerin yapılması ve milliyetçiliğin yayılması gibi etkenler Avrupalı monarşik devletlerin kendi aralarındaki anlaşmazlıkları sona erdirerek ittifaklar kurmalarına yol açmışlardır.
📌 Fransız Devriminin Radikalleşmesi
Nisan 1792'de yeni seçilen Yasama Meclisi, Fransa'dan kaçan göçmenlerin buralarda devrim karşıtı ittifaklar kurduğuna inandığı Avusturya ve Prusya'ya savaş ilan etti. Bu savaş yoluyla, devrimci fikirlerini Avrupa'ya yaymayı da umuyorlardı.
Bu arada iç cephede, aşırı radikal Jakobenlerin başını çektiği bir grup isyancının 10 Ağustos 1792'de Paris'teki kraliyet konutuna saldırması ve kralı tutuklamasıyla siyasi kriz daha radikal bir hal aldı. Sonraki ay Parisli ayaklanmacıların yüzlerce karşı devrimciyi katlettiği bir şiddet dalgasının ortasında, Ulusal Kongre monarşiyi kaldırdı ve cumhuriyeti ilan etti.
Kongre, 21 Ocak 1793'te vatana ihanet ve devlete karşı işlenen suçlar nedeniyle suçlanan Kral 16. Louis'yi giyotine gönderdi; kraliçe Marie-Antoinette ise dokuz ay sonra eşiyle aynı kaderi paylaştı.
📌 Fransa'daki Terör Dönemi
Kralın idamının ardından çeşitli Avrupalı güçlerle yapılan savaşlar ve Ulusal Kongre içindeki yoğun bölünmeler Fransız Devrimi'ni en şiddetli ve çalkantılı aşamaya getirdi. Haziran 1793'te Jakobenler, Ulusal Kongre'nin kontrolünü daha ılımlı Girondinler'in elinden aldı ve yeni bir takvimin oluşturulması ve Hıristiyanlığın ortadan kaldırılması da dahil olmak üzere bir dizi radikal önlem aldı. Ayrıca, devrime karşı olduğu iddia edilen binlerce kişinin giyotinle öldürüldüğü 10 aylık bir dönem olan kanlı Terör Dönemi'ni başlattılar.
Terör Dönemi sırasında 17.000'den fazla kişi resmi olarak yargılanarak idam edildi ve bilinmeyen sayıda kişi de hapishanelerde veya yargılanmadan öldü. Cinayetlerin çoğu, 28 Temmuz 1794'te idam edilene kadar Kamu Güvenliği Komitesi'ne hâkim olan acımasız Robespierre'in emriyle gerçekleştirildi.
📌 Fransız Devrimi'nin Sonu ve Napolyon'un Yükselişi
Yönetimin iktidardaki dört yılı mali krizler, halkın hoşnutsuzluğu, verimsizlik ve hepsinden önemlisi siyasi yolsuzlukla geçmişti. 1790'ların sonlarına gelindiğinde, yöneticiler otoritelerini korumak için neredeyse tamamen orduya bel bağlamış ve güçlerinin çoğunu sahadaki generallere devretmişlerdi.
Napolyon, 9 Kasım 1799'da yönetimden duyulan hoşnutsuzluk had safhaya ulaştığında bir hükümet darbesi düzenleyerek yönetimi feshetti ve kendisini Fransa'nın "ilk konsülü" olarak atadı. Bu olay Fransız Devrimi'nin sonu ve Fransa'nın kıta Avrupa'sının büyük bölümüne hâkim olacağı Napolyon döneminin başlangıcı oldu.
📌 Fransız İhtilali'nin Sonuçları
18. yüzyılda koyu bir mutlakiyetle yönetilen Fransa, siyasi, sosyal ve ekonomik çöküntü yaşamıştır. Halkın büyük bir kısmı ayrıcalıklı sınıfların - aristokratlar ve ruhbanlar - baskısı altında yer almıştı. Ticari ilişkilerin sonucu gittikçe zenginleşen burjuvazi de siyasal
iktidara ortak olmak istemişti. Akılcı düşünüşü savunan Fransız düşünürleri de egemenliğin kaynağını tanrısal olmaktan çıkartılarak halk iradesine dönüştürülmesini savunmuşlardır. Siyasi, sosyal ve ekonomik nedenlerle başlayan Fransız İhtilâli, kısa sürede eşitlik, özgürlük ve kardeşlik gibi siyasal kavramlara sahip çıkarak evrenselleşmiştir. İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi'nde belirtilen ilkeler yeni bir düzeni gündeme getirmiştir. Ancak, ihtilâl sonucu Fransa'da uzun süre siyasi, sosyal ve ekonomik dengeler yerine oturmamıştır. Mutlakiyetten halk egemenliğine geçiş, kral yandaşları tarafından benimsenmemiştir. Küçük burjuva ve geniş halk yığınları da daha eşitlikçi bir düzen talep etmişlerdir. Bu talepler, Yasama Meclisi Konvansiyon Meclis, Direktör Dönemi ve Konsüllük Dönemi gibi süreçlerin yaşanmasına
yol açmıştır. Fransız İhtilâli, kısa bir süre içinde yalnız Fransa'yı değil, tüm Avrupa'yı etkilemiştir. Cumhuriyet, anayasa, halk egemenliği, demokrasi ve ulusçuluk gibi siyasal değerlerin yayılmasına katkıda bulunmuştur.
